HotDive.com
Polski English Français Deutsch Italiano Español 
Zastosowanie swobodnego nurkowania do badań środowiska Morza Bałtyckiego./Krótki zarys historyczny/.
Autor: Paulin Ciszewski, 07-02-2011
Polska

Badania środowiska przyrodniczego Bałtyku a zwłaszcza przybrzeżnych jego rejonów rozpoczęto w 1953 roku, w Morskim Instytucie Rybackim. Porwadzono je w skafandrze nurka klasycznego. Miały one charakter  badań stacjonarnych ze względu na zastosowany sprzęt nurkowy. Zmianę w sposobie nurkowania zapoczątkowała Stacja Morska PAN. w Sopocie a dokładne Witold Zubrzycki,który sprowadził z Francji aparaty,umożliwiające swobodne nurkowanie. Były to aparaty tkz. "płuca wodne", skonstruowane przez inż. Gagnan i nurka Cousteau,badacza głębin morskich. Sprzęt ten wypożyczono ze Stacji Morskiej i wykonano w 1955 roku w Morskim Instytucie Rybackim pierwsze swobodne nurkowania wspólnie z W. Zubrzyckim. Okazało się,że sprzęt do

 

  swobodnego przemieszczania się pod wodą w stosunku do klasycznego skafandra stwarza  nieporównywalne możliwości prowadzenia badań w środowisku wodnym. W związku z powstaniem tych możliwości Instytut zkupił we Francji sprzęt nurkowy i inne pomocnicze wyposażenie w firmie La Spirotechnique. Już w niedługim czasie dysponowano kilkoma aparatami do nurkowania, podwodnym ciągnikiem zaopatrzonym w kamerę filmową,reflektory i śrubę napędową. Posiadano również ubrania z gumy piankowej i ubranie wodoszczelne typu "Foka", ster holujący nurka na różnych głębokościach,kompresor do napełniania butli a także wyposażenie takie jak kompasy,głębokościomierze,strzelby do chwytania ryb i noże potrzebne w różnych okolicznościach.

W 1957 roku podjęto szeroko zakrojone badania,ukierunkowane na rozpoznanie rozmieszczenia fauny i flory Zatoki Puckiej i oszacowanie jej zasobów. W związku z podjęciem nowej metody badań środowiska,powołano w Instutucie Pracownię Badań Podwodnych,którą kierował mgr. Paulin Ciszewski. Okazało się,że badania wykonane w akwenie Zatoki Puckiej w 1957 roku miały duże znaczenie,'ponieważ umożliwiły porównanie  stanu jaki był w 1957 r.  ze stopniem degradacji akwenu Zatoki Puckiej,który wystąpił w tym rejonie w latach siedemdziesiątych. Ponadto istotne znaczenie miały one także ze względu na wykrycie i oszacowanie dużej bazy wodorostów morskich,widlika i morszczynu wykorzystywanego w przemyśle do produkcji agaru i alginianów. W początkowym okresie lat sześdziesiątych powstał  Zakład Przetwórstwa Wodorostów Morskich w Pucku,który produkował te surowce aż do lat siedemdziesiątych (fot. wydobywanie wodorostów).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

W badaniach fauny i flory posłużono się telewizją podwodną,urządzeniem skonstruowanym przez P. Ciszewskiego. W celu zbadania większych przestrzeni dna pokrytych roślinnością i zwierzętami osiadłymi,telewizję holowano pod  na dnie lub unoszono za pomocą steru umieszczonego w górnej części konstrukcji. Po bokach zainstalowano dwa pływaki zmniejszające wagę i obniżające środek ciężkości oraz dwie "dryfkotwy" stabilizujące pod wodą urządzenie. Położenie kamery i reflektorów oraz steru regulowano zdalnie za pomocą pulpituu sterującego,umieszczonego na pokładzie jednostki pływającej. Wyposażony był we wszystkie wskażniki informujące o położeniu poszczególnych elementów przyrządu.

Następnie w 1958 roku skonstruowano także obudowę wodoszczelną dla szerokotaśmowej kamery w celu wykonywania podwodnych filmów dla Wtywórni Filmów Oświatowych.Popularyzowały one   życie świata podwodnego i metody badań stosowane w celu jego poznania. Przyrząd ten użyto po raz pierwszy dla realizacji zdjęć podwodnych w czasie kręcenia filmu pt."Pod banderą nauki" w czasie wyprawy badawczej na wody Atlantyku w 1958roku ,której zadaniem było poznanie możliwości poławiania tuńczyka przez polskie rybołówstwo morskie. Wodoszczelna obudowa posiadała pod spodem dwie małe butle i reduktor ciśnienia (mały aparat nurkowy),wyrównujący ciśnienie powietrza wewnątrz obudowy z ciśnieniem zewnętrznym wody. Zapewniało to kamerze całkowitą wodoszczelność  w czasie głębokiego nurkowania. W tyle obudowy umieszczono duży iluminator,przez który nurek mógł obserwować wszystkie wskażniki kamery nie odrywając wzroku od oglądanego w kamerze obrazu. Urządzenie to zostało zaprojektowane przez  autora.                                                          

W 1957 roku wykonano także z Wytwórnią Filmów Oświatowych film pt."Reportaż podwodny" a w póżniejszym okresie

również z tą wytwórnią film pt."Ludzie morza". Zdjęcia podwodne realizowała nasza ekipa płetwonurków. Była to pożyteczna

dziłalność popularno naukowa, ponieważ wyświetlane w kinach filmy poszerzały wiedzę o środowisku morskim.

Po Zakończeniu badań prowadzonych na Zatoce Puckiej, Pracownia Badań Podwodnych przeprowadziła na początku lat sześdziesiątych ocenę stanu ilościowego i jakościowego fauny i flory oraz jej rozmieszczenia w całej strefie przybrzeżnej polskiego wybrzeża. W celu przyspieszenia badań i dokładniejszego rozpoznania rozmieszczenia ,zwłaszcza roślinności dennej ,użyto samolatu AN12,z którego wykonano zdjęcia lotnicze całego pasa wód przybrzeżnych.Na zdjęciach tych można było dokładnie zidentyfikować miejsca występowania na dnie łąk podwodnych.W ten sposób wyznaczono rejony zasiedlone przez roślinnośc i tam skierowano głównie podwodne prace,oszczędzając w ten     sposób koszty i czas oraz pracę nurków.                                                                         

Prowadzono również podwodne badania w zakresie  reakcji ryb na światło. Wykonano te obserwacje na większych głębokościach za pomocą kabiny Seebe-Gormana. Osiągnięto pozytywne rezultaty. Ryby skupiały się w pobiżu światła

Prowadzono również pod wodą badania oddziałowywania sieci rybackich na połowy ryb i ich efektywność łowczą .

Pod koniec lat siedemdziesiątych zaobserwowano wyrażne zmiany zachodzące w biocenozie Zatoki Puckiej. Dotyczyło to nie tylko flory lecz również fauny dennej. Przemysłowa eksploatacja morszczynu i widlika stała się dla przemysłu nieopłacalna i w pierwszym okresie lat siedemdziesiątych przerwano wydobywanie tych wodorostów z dna zatoki. Zaobserwowano również niekorzystne zmiany w środowisku w stosunku do zwierząt osiadłych.Na przestrzeni lat zmniejszyła się wyrażnie biomasa skorupiaków,których siedliskiem w dużym stopniu były uprzednio porośnięte roślinnością rejony dna piaszczystego.Wyrażnie natomiast zwiększyła się  dominacja małży,głównie omułka znajdującego pokarm w wodach zanieczyszczonych.

Głównym czynnikiem degradacji akwenu Zatoki Puckiej był nadmierny rozwój nitkowatej brunatnicy,pokrywające dno grubą warstwą (ok.20 cm.) nie przytwierdzoną do podłoża. Odcinała ona dopływ światła do roślinności osiadłej,utrudniając przeprowadzenie prawidłowego procesu fotosyntezy,koniecznego do ich rozwoju. Również do głównych przyczyn degradacji Zatoki Puckiej należało zaliczyć duży wzrost zanieczyszczeń spływających do zatoki z miasta Gdyni i innych mniejszych okolicznych rejonów.

Te niekorzystne dla środowiska i biocenozy Zatoki Puckiej zmiany zobowiązywały pracowników naszego Instytutu i innych instytut ów do podjęcia trudnego przedsięwzięcia jakim był problem przywrócenia środowisku ,pierwotnych walorów przyrodniczych czyli podjęcia się jego rekultywacji. W1974 roku Zakład Oceanografii MIR wraz z Pracownia Badań Podwodnych został przeniesiony do nowo powstałego Instytutu Ochrony Środowiska Oddział w Gdańsku. Zakład ten przeniesiono ze względu na ograniczenie się MIR-u do badań związanych wyłącznie z rybołówstwem morskim. Powstanie tego Instytutu stwarzało dla Pracowni Badań Podwodnych nieograniczone możliwości prowadzenia badań w zakresie ochrony środowiska wodnego Zatoki Puckiej.Z tego względu głównym celem badań dla całego Zakładu Ekologii Wód, w skład którego wchodziło kilka pracowni (pracownia chemii,mikrobiologii, monitoringu, badań podwodnych,zanieczyszczeń) było opracowanie metod umożliwiających przywrócenie Zatoce Puckiej jej pierwotnych walorów przyrodniczych. Kierownikiem Zakładu Ekologii Wód został dr. P Ciszewski,który prowadził na zatoce badania już w 1957 roku. Były to sprzyjające warunki dla prawidłowego ukierunkowania badań,które mogły środowisku przywrócić jego poprzednie,przyrodnicze walory.

 

                  Podwodne laboratoria badawcze 

 

 

 

 

 

 

 

Zanieczyszczenia                      rys.a,b zanik morszczynu

                                                 rys.c,d zanik trawy morskiej

Badani dotyczące rekultywacji Zatoki Puckiej wykonano w latach 1987-1990. Miały one chrakter wielodyscyplinarny. Prowadzono je na wielu stacjach rozmieszczonych w całym rejonie zatoki. W wybranych miejscach zlokalizowano pod wodą laboratoria, w których na dnie rozmieszczono różne przyrządy badawcze. Badania dotyczące rekultywaci przyczyniły się do powstania nowej konstrukcji usprawniającej w znaczący sposób podwodne prace badawcze. Była to nowoczesna ( jak na ówczesne lata) podwodna telewizja nazwana przez konstruktora (P. Ciszewski) video-satelitarną telewizą sprzężoną z komputerem. Urządzenie to umożliwiało prowadzenie bardzo dokładnych badań dna morskiego za pomocą kamery telewizyjnej i precyzyjne lokalizowanie na dnie morza obiektów biologicznych,w oparciu o pomiary satelitarne(GPS). Była ona holowana przez jednostkę pływającą. Mogła się wynurzać i zanurzać poprzez wypuszczanie lub wpuszczanie powietrza do pływaka umieszczonego w górnej części konstrukcji. Na pokładzie motorówki umieszczone były monitory telewizyjne,na których obserwowano poszczególne fragmenty dna i trasę przemieszczania się w terenie. Obliczanie i szacowanie stanu czy stopnia porośnięcia dna zatoki przez nielicznie występujące łąki trawy morskiej i inne ważniejsze gatunków wykonywano na komputerze zainstalowanym w urządzeniu. Komputer notował przekazywany mu przez obserwatora ekranu sygnał wskazujący początek i koniec występowania (a więc długości) podwodnej łąki i obliczał natychmiast powierzchnię dna zasiedlona przez roślinność. Komputer otrzymywał również dane dotyczące wagi masy roślinności występującej na powierzchi jednego metra kw. dna i obliczał biomasę wszystkich gatunków zasiedlających dno w rejonie obiętym badaniami.

Fot. telewizja podwodna i

 

 

 

 

 

 

 

 

przyrządy kontrolne umieszcza-

ne na pokładzie motorówki jak i

w pomieszczeniu pracowni.

Wykonano również przyrząd (dragę) umożliwiającą eliminację szkodliwej dla środowiska środowisku brunatnicy i opracowano sposoby usuwania   tej rośliny z dna morskiego( konstruktor P. Ciszewski). Przyrząd składał się z części holowanej na dnie,części drugiej przesyłającej zebrane wodorosty na powierzchnię morza do trzeciej części tak zw. sieci maganyzującej zebraną biomasę. Część pierwsza była nieco uniesiona nad dnem,przez co nie niszczyła w czasie holu innych, przytwierdzonych do dna roślin.  Miała lekko stożkowaty kształt co zwiększało przepływ zebranych wodorostow przez rękaw do sieci zbierającej.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Była ona wymieniana po jej napełnieniu w trakcie holowania. Działanie przyrządu zostało zbadane pod wodą przez nurków. Określono także wydajność zbierania brunatnicy w ilościowym i czasowym wymiarze.

Badania dotyczące rekultywacji Zatoki Puckiej zakończono w 1990 roku a ich wyniki oraz program rewaloryzacji zatoki przedstawiono w opracowaniu pt." Zatoka Pucka.Możliwości rewaloryzacji". Praca ta oraz zespół realizujący badania wyróżniony został Nagrodą Państwową w 1991 roku.

Być może,warto wspomnieć,że od 1953 roku Morski Instytut Rybacki prowadził co rocznie,aż do lat osiemdziesiątych Kurs Biologii Morza dla studentów ważniejszych uczelni w Polsce.W ramach tego kursu P. Ciszewski szkolił studentów w nurkowaniu,zaznajamniając ich równocześnie ze sposobem prowadzenia badań podwodnych i fauną i florą Bałtyku.

Warto również nadmienić,że w 1954 roku prof. Kazimierz Demel z jego asystentem mgr. P. Ciszewskim wzięli udział w wyprawie do Indii,wykonując w jej trakcie badania .W trakcie tego rejsu ,w porcie Sudan,tam gdzie dr.Hans Hass wykonał film pt. "Przygoda na Morzu Czerwonym" mgr P. Ciszewski  w płetwach i okularach nurkował dość głęboko bez aparatu powietrznego , wzdłuż pionowo opadające rafy koralowej. Mógł on już w tych odległych latach podziwiać piękno świata podwodnego, dokumentując to zdjęciami.

W latach pięćdziesiątych P. Ciszewski prowadził kursy nurkowania swobodnego w organizacji Liga Obrony Kraju,dla młodych entuzjastów tego sportu,szkoląc wielu płetwonurków na Wybrzeżu.

Na poniżej zamieszczonych fotografiach- ćwiczenia studentów i rozmowy prof. K. Demela w czasie

ćwiczeń ze studentami i prowadzącym

podwodne zajęcia P. Ciszewskim.

Badania wykonywane metodą swobodnego nurkowania na Bałtyku na przestrzeni tych wielu lat ( 1953-1994 ) można było wykonać przy pomocy płetwonurków,specjalistów z różnych dyscyplin naukowych i pomocniczego,technicznego personelu. Należy w tym miejscu wymienić wielu znanych i cenionych  pracowników naukowych, zatrudnionych w obu Instytutach badawczych (MIR,IOŚ),lub z nimi współpracujących takich jak dr. Eugeniusz. Andrulewicz . dr. Marian Szatybełko,mgr.Jerzy  Ostrowski. dr. Lidia Kruk Dowgiałło. oraz wielu innych .Należy także wymienić pracowników technicznych  obecnie nie żyjących jak Wojciecha Sztajnducherta i Włodzimierza Sobolewskiego,którzy wnieśli duży wkład do podwodnych badań. Należy się im wszystkim  szczególne uznanie za ich istotny wkład w badania podwodne ,wykonane na Bałtyku.

 

 

                                                                                                                                                                               Autor opracowania                                                                                                                                                                                     Paulin Ciszewski                                                                                                                                                                            dr. Nauk Przyrodniczych

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                                                                                             kontakt

                                                                                                                                                                             tel.606145260

                                                                                                                                                          e-mail paulingracz@poczta.onet.pl